Եթե Դավիթը մեզ ինչ-որ բան է սովորեցրել, ապա դա այն է, որ հայկական պետականության կենսունակությունը մեր բոլորի պատասխանատվությունն է
«Երեք տարի առաջ, երբ ինձ պատիվ էր վիճակվել վարել ուղիղ, անհատական առցանց հանրային հարցազրույց Դավիթ Իշխանյանի հետ՝ քննարկելով Արցախում տեղի ունեցող վերջին իրադարձությունները, մեզնից ոչ մեկը չէր հավատա, որ ընդամենը վեց ամիս անց նա կհայտնվի պատանդի կարգավիճակում։
Երբ միացա մեր հարցազրույցին՝ մինչև ուղիղ եթեր դուրս գալը, զգում էի պահի ծանրությունը։ Դավիթը՝ ՀՅԴ Բյուրոյի անդամ, Արցախի Ազգային ժողովի պատգամավոր, նախկին հրամանատար, ուսուցիչ, ամուսին, հայր և պապ, իր մեջ կրում է այնպիսի հանգիստ հեղինակություն, որը կայունություն է հաղորդում ցանկացած միջավայրի։ Մեր զրույցը ջերմ էր, մտահոգիչ և նույնիսկ հույս ներշնչող։ Սակայն դրա խորքում թաքնված էր չասված գիտակցումը՝ Արցախի շուրջ կախված վտանգների, Դամոկլեսի սրի պես կախված սպառնալիքի մասին։ Երբ ավարտեցինք եթերը, հիշում եմ՝ լուռ աղոթում էի նրա անվտանգության և հենց Արցախի գոյատևման համար։
Այսօր Դավիթ Իշխանյանը ապօրինաբար կալանավորված է Բաքվում՝ լինելով այն բազմաթիվ հայ քաղաքական գործիչներից մեկը, որոնք ձերբակալվել են Ադրբեջանի կողմից իրականացված էթնիկ զտումից և Արցախի հայ բնակչության բռնի տեղահանությունից հետո։
Առաջին անգամ Դավիթին հանդիպել եմ 1990-ականներին։ Ես երիտասարդ համայնքային ակտիվիստ էի, որը մեկնել էր Հայաստան՝ մասնակցելու մի ծրագրի, որտեղ աշխատում էինք Հայաստանի և Արցախի երեխաների հետ։ Ծրագրի ավարտից հետո որոշեցի ճանապարհս մի փոքր փոխել և առաջին անգամ այցելել Արցախ։ Դա կյանքի փոխող փորձ էր՝ ականատես լինելու Արցախի ժողովրդի անսասան կամքին և հասկանալու, որ ինքնորոշումը նրանց գոյատևման միակ ճանապարհն է։
Աշան գյուղում ինձ ներկայացրին նրան պարզապես որպես Դավիթ՝ ուսուցիչ։ Ոչ թե հրամանատար կամ քաղաքական գործիչ, այլ մարդ, ով նվիրված էր իր աշակերտներին՝ նորաստեղծ Արցախի Հանրապետությունում։ Նրա հանդարտ ուժի և համայնքի նկատմամբ հոգատարության միջոցով Արցախը ինձ համար այլևս պարզապես աշխարհաքաղաքական հասկացություն չէր, այլ փոքր հայկական հայրենիք, որի պահպանման ու առաջնորդման պարտականությունը նա իր վրա էր վերցրել։
Դավիթի ներկայությունը գիտակցված էր, խոսքերը՝ կշռադատված, հայացքը՝ թափանցիկ, բայց խորապես մարդասիրական։ Նրա միջոցով ես հասկացա, որ պետություն կառուցելը չի ծնվում կարգախոսներից կամ ելույթներից, այլ՝ դպրոցներում ու գյուղական հավաքներում։ Այն կառուցվում է ուսուցիչների, համայնքային գործիչների, այն մարդկանց կողմից, որոնք ընտրում են պատասխանատվությունը՝ հարմարավետության փոխարեն, և ծառայությունը՝ անձնական շահի փոխարեն։
Արցախի Հանրապետության առաջին տարիները իրական հույս էին ներշնչում։ Աշխարհասփյուռ հայությունը հասկանում էր, որ այդ շարժումը անբաժան է մեր պետականությունից և պահանջում է զոհողություն։ Մենք հավատում էինք, որ ինքնորոշումը՝ ամրագրված միջազգային իրավունքում, ոչ թե ուժի կողմից շնորհված արտոնություն է, այլ ժողովրդի բնածին իրավունք։
Այսօր այդ սկզբունքը փորձության մեջ է։
Ուկրաինայից մինչև Իրան մենք տեսնում ենք համաշխարհային կարգի քայքայում, որտեղ միջազգային իրավունքը ավելի ու ավելի է փոխարինվում ուժի քաղաքականությամբ։ Դավիթ Իշխանյանի և այլ հայ քաղաքական գործիչների շարունակվող կալանքը Բաքվում պարզապես տարածաշրջանային խնդիր չէ, այլ վտանգավոր միտում։ Սա պատանդառություն է՝ պետական մակարդակով, որտեղ կալանավորված պաշտոնյաները օգտագործվում են որպես քաղաքական լծակ։
Նրանց կալանքը չի բխում իրավական գործընթացից, այլ արտացոլում է Ադրբեջանի ավտորիտար համակարգը, որտեղ կեղծ դատավարությունները վերածվել են քաղաքական հետապնդման և ճնշման գործիքի։
Սա առավել ակնհայտ է Երևանում թուլացած պետական կառավարման պայմաններում, ինչը Ադրբեջանին հնարավորություն է տալիս անտեսել միջազգային նորմերը և շարունակել ագրեսիան՝ էթնիկ զտումից հետո։ Սա արդարության մասին չէ, այլ ուժի և քաղաքական հաշվարկի։
Միջազգային հանրության համար սա որոշիչ պահ է։ Երբ ընտրված պաշտոնյաներն ու հասարակական առաջնորդները դատվում են նման պայմաններում, լռությունը դառնում է ուղերձ։ Այն նշանակում է, որ ճնշումը գործում է, և թուլացնում է մարդու իրավունքների համաշխարհային սկզբունքների վստահելիությունը։
Սակայն ինձ համար սա նաև խորապես անձնական է։
Դավիթը պարզապես «կալանավորված» չէ։ Նա այն մարդն է, որի հանգիստ համոզմունքները մեզ սովորեցնում են ծառայության, պատասխանատվության և ազգային արժանապատվության մասին։ Հաճախ եմ հիշում մեր վերջին զրույցը։ Նրա ձայնում չկար դառնություն՝ միայն արժանապատվություն և հաստատակամություն։ Այդ արժանապատվությունն այսօր պահանջում է գործողություն։
Դավիթ Իշխանյանը և մյուս հայ քաղաքական բանտարկյալները պետք է ազատ արձակվեն՝ անհապաղ և անվերապահորեն։ Երբ համաշխարհային առաջնորդները խոսում են միջազգային կարգի ճեղքման մասին, Բաքվում հայ առաջնորդների կալանքը դառնում է փորձություն՝ արդյոք այդ կարգը դեռ գոյություն ունի։
Սակայն պայքարը չի կարող մնալ միայն կառույցների վրա։
Այս մարդիկ մեր եղբայրներն են, և աշխարհասփյուռ հայությունը պարտավոր է նրանց անունները պահել մեր հավաքական հիշողության մեջ։
Եթե Դավիթը մեզ ինչ-որ բան է սովորեցրել, ապա դա այն է, որ հայկական պետականության կենսունակությունը մեր բոլորի պատասխանատվությունն է։ Նա ընտրեց ծառայությունը՝ հարմարավետության փոխարեն, սկզբունքը՝ շահի փոխարեն, խիզախությունը՝ լռության փոխարեն։
Մենք նրանց պարտք ենք ոչ միայն կարեկցանք և աղոթք, այլ նաև ձայն և զգոնություն։
Խոսենք նրանց մասին մեր հավաքներում։ Հիշենք նրանց մեր տներում։ Դառնանք նրանց ձայնը՝ յուրաքանչյուր զրույցում, յուրաքանչյուր պաշտոնյայի հետ։ Թույլ չտանք, որ նրանք վերածվեն մոռացված էջերի կամ քաղաքական գործարքի առարկայի։
Ինչ վերաբերում է Դավիթին՝ հետևենք նրա օրինակին։
Ընտրենք պատասխանատվությունն ու ծառայությունը՝ լռության փոխարեն։
Մինչ Դավիթ Իշխանյանը և բոլոր հայ քաղաքական բանտարկյալները չեն վերադարձել իրենց ընտանիքներ, մեր աշխատանքը ավարտված չէ»։
Սարիգ Արմենյան